КОНСТИТУТСИЯ ВА МАСЪУЛИЯТИ МО ДАР ОБОДИИ ТОҶИКИСТОН

Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҳар як шаҳрванд фурсатест, ки ба арзиши истиқлол, тартиботи ҳуқуқӣ ва масъулияти худ дар назди ҷомеа назар андозад. Ҳар сол 6 ноябр мо аз қабули санаде ёд мекунем, ки асосҳои давлатдории соҳибистиқлол ва муносибати давлату шаҳрвандро муайян намудааст. Бузургдошти ин рӯз вақте мазмуни воқеӣ пайдо мекунад, ки донистану риоя кардани қонун ба як ҷузъи зиндагии ҳаррӯзаи мо табдил ёбад.

6 ноябри соли 1994 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Имсол аз он рӯйдоди таърихӣ 32 сол пур мешавад. Қабули Конститутсия дар давраи душвори кишвар сурат гирифт. Ҷомеа ба сулҳу оромӣ ва заминаи устувори ҳуқуқӣ ниёз дошт. Муайян намудани сохтори давлат, салоҳияти мақомоти он ва ҳуқуқу вазифаҳои шаҳрвандон барои ташаккули давлатдории навин аҳамияти махсус дошт. Ин таҷриба ёдрас мекунад, ки пойдории давлат бо эҳтиром ба қонун робитаи бевосита дорад.

Конститутсия қонуни асосии кишвар мебошад. Меъёрҳои он самти умумии қонунгузорӣ ва фаъолияти мақомоти давлатиро муайян мекунанд. Дар он Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон шудааст. Ҳар яке аз ин мафҳумҳо мазмуни муайян дорад. Соҳибихтиёрӣ ба мустақилияти давлат вобаста аст, ҳуқуқбунёдӣ бошад, зарурати ба қонун такя кардани фаъолияти давлат ва муносибатҳои ҷамъиятиро ифода мекунад. Дарки ин мафҳумҳо барои шинохти давлатдории мо муҳим аст.

Аҳамияти Конститутсияро метавон аз муносибати он ба инсон дарк кард. Дар ин санад инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ эътироф шудаанд. Ин меъёр бояд дар муносибати муассисаҳо бо мардум ва дар рафтори одамон нисбат ба якдигар инъикос ёбад. Шунидани муроҷиати шаҳрванд, эҳтироми шаъну шарафи ӯ ва баррасии одилонаи масъалааш намунаҳои муносибате мебошанд, ки ба қадри инсон такя мекунанд. Ҳар кас мехоҳад дар ҷомеае зиндагӣ намояд, ки дар он овоз ва ҳуқуқаш эҳтиром дошта бошад.

Ҳуқуқ ба таҳсил, меҳнат ва ҳифзи саломатӣ аз масъалаҳоеанд, ки ба зиндагии ҳар оила дахл доранд. Падару модар барои ояндаи фарзанд, ҷавон барои интихоби касб ва корманд барои шароити муносибу меҳнати худ нигарон мешаванд. Аз ҳамин ҷиҳат, омӯзиши Конститутсия бояд бо мисолҳои фаҳмо сурат гирад. Вақте шаҳрванд медонад, ки барои ҳалли мушкилаш ба кадом муассиса муроҷиат кунад ва чӣ гуна дархости худро баён намояд, донишҳои ҳуқуқӣ ба ӯ дар амал кумак мекунанд.

Дар баробари ҳуқуқҳо, Конститутсия вазифаҳои шаҳрвандиро низ муқаррар мекунад. Риояи қонун ва эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои дигарон аз ҷумлаи онҳост. Мо наметавонем барои худ муносибати одилона талаб кунему нисбат ба манфиати ҳамсоя ё ҳамкор бепарво бошем. Озодии ҳар инсон бо масъулияти ӯ пайванд дорад. Дар хона, ҷойи кор, роҳ ва муҳити ҷамъиятӣ бояд ин масъулиятро эҳсос намоем. Қоидаи одии ҳамзистӣ ҳамин аст, ки рафтори мо ба ҳуқуқи дигарон халал нарасонад.

Маърифати ҳуқуқӣ аз донистани номи қонунҳо фаротар меравад. Он қобилияти дуруст арзёбӣ кардани ҳолат ва интихоби роҳи қонунии ҳалли масъаларо низ дар бар мегирад. Масалан, ҳангоми баҳси меҳнатӣ, хариду фурӯш ё истифодаи моликият шиносоӣ бо ҳуҷҷатҳо ва муроҷиат ба мутахассиси дахлдор метавонад аз мушкили бештар пешгирӣ намояд. Огоҳӣ ба инсон имкон медиҳад, ки зери таъсири овоза ё ваъдаи беасос қарор нагирад ва манфиати худро бо роҳи дуруст ҳимоя кунад.

Тарбияи чунин муносибат аз оила оғоз меёбад. Кӯдак адолатро пеш аз ҳама аз рафтори калонсолон меомӯзад. Вақте падару модар ба сухани фарзанд гӯш медиҳанд, ваъдаи худро иҷро мекунанд ва барои хатои худ масъулият мегиранд, ба ӯ дарси муҳим медиҳанд. Эҳтироми моликияти дигарон, риояи навбат ва муносибати боадабона ба одамон одатҳои хурдеанд, ки асоси фарҳанги шаҳрвандиро мегузоранд. Тарбияи масъулиятшиносӣ дар ҳамин гуна ҳолатҳои рӯзмарра натиҷа медиҳад.

Мактаб низ дар ташаккули ҷаҳонбинии ҳуқуқии хонандагон нақши калон дорад. Омӯзгор метавонад мазмуни Конститутсияро тавассути суҳбат, муҳокима ва мисолҳои зиндагӣ фаҳмонад. Ба хонанда танҳо аз ёд кардани моддаҳо кофӣ нест. Ӯ бояд бидонад, ки чаро таҳқири ҳамсинф, беэҳтиромӣ ба андешаи дигарон ё осеб расондан ба амвол рафтори нодуруст аст. Муҳите, ки дар он масъалаҳо бо гуфтугӯ ва муносибати одилона ҳал мешаванд, барои тарбияи шахси масъул мусоидат мекунад.

Ҷавонон дар идомаи роҳи давлатдории соҳибистиқлол масъулияти хос доранд. Донишомӯзӣ, интихоби бошууронаи касб ва меҳнати босифат саҳми амалии онҳо ба рушди кишвар аст. Ватандӯстӣ дар муносибат ба кори ҳаррӯза низ зоҳир мешавад: донишҷӯе, ки бо ҷиддият таҳсил мекунад, мутахассисе, ки кори худро дуруст анҷом медиҳад, ё ҷавоне, ки ба ободии маҳалла кумак мерасонад, барои ҷомеа нафъ меорад. Ҳисси шаҳрвандӣ тавассути ҳамин амалҳо қавитар мегардад.

Имрӯз қисми зиёди муошират дар шабакаҳои иҷтимоӣ сурат мегирад. Дар ин муҳит низ эҳтироми инсон ва масъулият барои сухан аҳамият доранд. Пеш аз паҳн кардани хабар бояд дурустии онро санҷид ва аз таҳқиру тӯҳмат худдорӣ намуд. Нашри маълумоти шахсии дигарон ё барангехтани душманӣ метавонад ба одамон зарар расонад. Фарҳанги ҳуқуқӣ аз мо тақозо мекунад, ки ҳангоми истифодаи воситаҳои рақамӣ низ боандеша бошем ва оқибати рафтори худро ба назар гирем.

Баробарӣ дар назди қонун барои эътимоди мардум ба адолат муҳим аст. Ҳар шаҳрванд бояд эҳсос кунад, ки масъалааш бо таваҷҷуҳ ва бе муносибати табъизомез баррасӣ мешавад. Ин масъулияти кормандони муассисаҳо ва ҳамаи шахсонест, ки бо мардум кор мекунанд. Муомилаи хуш, шарҳи фаҳмои тартиби кор ва посухи асоснок ба муроҷиат муносибати шаҳрвандро ба ниҳодҳо беҳтар месозанд. Эҳтироми қонун аз сифати ҳамин муносибатҳои ҳаррӯза нерӯ мегирад.

Дар ҷомеаи мо одамони дорои касбу синну сол ва андешаҳои гуногун зиндагӣ мекунанд. Ҳамзистии осоишта ба қобилияти шунидани якдигар вобаста аст. Ихтилофи назар набояд сабаби душманӣ шавад. Баҳсро метавон бо далел, гуфтугӯ ва истифодаи роҳҳои қонунӣ ҳал кард. Ҳифзи сулҳу ваҳдат аз муносибати мо ба атрофиён оғоз меёбад. Вақте ба ҷойи таҳқир сухани боандеша ва ба ҷойи низоъ роҳи мусолиҳаро интихоб мекунем, барои оромии ҷомеа саҳм мегузорем.

Масъулияти шаҳрвандӣ дар муносибат ба муҳити зист ва моликияти ҷамъиятӣ низ равшан дида мешавад. Кӯчаи тоза, оби пок, дарахтони солим ва иншооти обод барои зиндагии ҳама заруранд. Набояд интизор шуд, ки танҳо дигарон онҳоро нигоҳубин мекунанд. Сарфакорона истифода бурдани об, напартофтани партов ва эҳтиёт кардани таҷҳизоти мактабу ҷойи кор аз ҳар кас оғоз меёбад. Ободии Ватан дар нигоҳубини ҳамин неъматҳои умумӣ таҷассум меёбад.

Таҷлили Рӯзи Конститутсия дар муассисаҳо ва маҳаллаҳо метавонад барои баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ фоидаи бештар оварад. Суҳбат бо ҳуқуқшиносон, шарҳи роҳҳои муроҷиати шаҳрвандон ва муҳокимаи масъалаҳои воқеии зиндагӣ ба мардум дониши амалӣ медиҳанд. Барои ҷавонон гузаронидани озмунҳои маърифатӣ ва баҳсҳои омӯзишӣ муфид аст. Мақсад бояд фаҳмидани мазмуни қонуни асосӣ ва пайдо кардани малакаи истифодаи донишҳо бошад, то таъсири чунин чорабиниҳо баъд аз анҷоми ҷашн ҳам идома ёбад.

Сию ду соли сипаришуда моро ба қадршиносии таҷрибаи давлатдорӣ ва андешидан дар бораи вазифаҳои имрӯза водор месозад. Ҳар насл бояд барои такмили зиндагии ҷомеа саҳми худро гузорад. Мо ин корро бо дониш, муносибати одилона ва иҷрои софдилонаи вазифаҳо анҷом дода метавонем. Эҳтироми Конститутсия дар рафтори шаҳрванд ва фаъолияти масъулонаи ниҳодҳо маъно пайдо мекунад. Ҳар қадар ин эҳтиром дар амал бештар бошад, заминаи эътимоду ҳамкорӣ дар ҷомеа устувортар мегардад.

Дар остонаи Рӯзи Конститутсия орзу мекунем, ки дар ҳар хонадони Тоҷикистон осоиш ва дар муносибатҳои мардум адолату эҳтиром бештар бошад. Бигзор ҳар яки мо ҳуқуқи худро хуб донем, вазифаамонро бо масъулият иҷро кунем ва ба сарнавишти Ватан бепарво набошем. Пойдории давлат ва ояндаи шоистаи фарзандон ба кӯшиши муштараки мо вобаста аст. Бо ҳамин эҳсоси масъулият Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистонро гиромӣ медорем.

Раҳмонов Бахтовар Абдуғаниевич - ходими пешбари илмии Институти математикаи ба номи академик Абдуҳамид Ҷӯраеви АМИТ

Қаюмӣ Достон Даврон - ходими илмии Институти математикаи ба номи академик Абдуҳамид Ҷӯраеви АМИТ