КОНСТИТУТСИЯИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН — ПОЯИ УСТУВОРИ ДАВЛАТДОРИИ МИЛЛӢ ВА КАФИЛИ ҲУҚУҚУ ОЗОДИҲОИ ИНСОН

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ ва ҳуҷҷати сарнавиштсози таърихӣ дар ташаккул ва таҳкими давлатдории навини тоҷикон нақши муассир дорад. Конститутсия ифодагари иродаи озодонаи халқи Тоҷикистон, инъикосгари ормонҳои миллӣ ва заминаи асосии бунёди давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Маҳз ба воситаи ин санади муҳим асосҳои сохтори давлатдорӣ, низоми фаъолияти мақомоти ҳокимияти давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин самтҳои асосии рушди сиёсиву иҷтимоии ҷомеа муайян гардидаанд. Конститутсия на танҳо муносибатҳои ҳуқуқиро танзим менамояд, балки ҳамчун омили муҳими таҳкими истиқлолияти давлатӣ, ваҳдати миллӣ, сулҳу субот ва таъмини рушди устувори кишвар хизмат мекунад.

Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 яке аз рӯйдодҳои муҳимтарини таърихи навини миллати тоҷик ба ҳисоб меравад. Ин санади олии ҳуқуқӣ дар шароите қабул гардид, ки Тоҷикистони тозаистиқлол марҳалаи бисёр ҳассосу мураккаби таърихиро паси сар менамуд. Оқибатҳои ҷанги шаҳрвандӣ, мушкилоти сиёсиву иқтисодӣ ва зарурати ташаккули низоми нави давлатдорӣ тақозо мекарданд, ки кишвар соҳиби қонуни асосии ҷавобгӯ ба талаботи давлати мустақил гардад. Дар чунин вазъ қабули Конститутсия ба яке аз омилҳои муҳими барқарорсозии давлатдорӣ, таҳкими сохторҳои ҳокимияти давлатӣ ва фароҳам овардани заминаҳои ҳуқуқии сулҳу субот табдил ёфт.

Бо ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ 9 сентябри соли 1991 дар назди халқи Тоҷикистон вазифаҳои бузурги таърихӣ қарор гирифтанд. Давлати навтаъсис бояд асосҳои ҳуқуқии соҳибихтиёрии худро мустаҳкам намуда, муносибатҳои нави ҷамъиятиро танзим мекард ва барои фаъолияти мустақилонаи мақомоти давлатӣ заминаи устувор фароҳам меовард. Дар ин раванд зарурати қабули Конститутсияи нав ба миён омад, зеро қонунгузории давраи пешин дигар наметавонист тамоми талаботи давлатдории мустақил ва муносибатҳои нави сиёсиву иқтисодиро пурра инъикос намояд.

Дар ташаккули заминаҳои сиёсиву ҳуқуқии қабули Конститутсия Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки моҳи ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоби шаҳри Хуҷанд баргузор гардид, нақши муҳим дошт. Ин иҷлосияи таърихӣ барои барқарор намудани фаъолияти мақомоти давлатӣ, таҳкими сохтори идоракунӣ ва фароҳам овардани шароити мусоид ҷиҳати рушди минбаъдаи давлатдорӣ аҳаммияти бузург пайдо намуд. Дар ҳамин давра бо роҳбарии Эмомалӣ Раҳмон, ки ба вазифаи Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардид, раванди барқарорсозии ҳокимияти давлатӣ ва ташаккули заминаҳои ҳуқуқии давлати соҳибистиқлол идома ёфт.

Қабули Конститутсия тавассути раъйпурсии умумихалқӣ аҳаммияти махсус дошт. Зеро мардуми Тоҷикистон бевосита дар муайян намудани асосҳои сохтори давлатӣ ва интихоби роҳи рушди минбаъдаи кишвар иштирок намуданд. Ин рӯйдод нишон дод, ки сарфи назар аз мушкилоти давраи гузариш, халқи тоҷик дорои иродаи устувори сиёсӣ, ҳисси баланди масъулияти шаҳрвандӣ ва ормони бунёди давлати мустақил мебошад. Аз ҳамин ҷиҳат, Конститутсияро метавон ифодаи иродаи халқ ва санади муҳими таҳкими соҳибихтиёрии миллӣ арзёбӣ намуд.

Яке аз хусусиятҳои муҳимтарини Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар он ифода меёбад, ки он инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф менамояд. Мувофиқи моддаи 5 Конститутсия, ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон дахлнопазиранд. Ин муқаррарот дорои мазмуни амиқи ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ буда, нишон медиҳад, ки фаъолияти давлат ва мақомоти он бояд пеш аз ҳама ба ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои инсон равона карда шавад. Эътирофи инсон ҳамчун арзиши олӣ яке аз нишонаҳои асосии давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд мебошад.

Дар ҷомеаи ҳуқуқбунёд ҳар як шаҳрванд новобаста аз мавқеи иҷтимоӣ, миллат, забон, ҷинс ва эътиқод дар назди қонун баробар мебошад. Конститутсия ҳуқуқ ба ҳаёт, озодии шахсӣ, дахлнопазирии манзил, ҳифзи шаъну шараф, озодии виҷдон, ҳуқуқ ба таҳсил, меҳнат, ҳифзи саломатӣ ва дигар ҳуқуқу озодиҳои асосиро кафолат медиҳад. Ин меъёрҳо барои ташаккули ҷомеаи адолатпарвар, таъмини зиндагии шоиста ва рушди озодонаи шахсият заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меоранд.

Дар баробари ин, Конститутсия масъулияти давлатро дар самти ҳифз ва таъмини ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон муайян менамояд. Давлат вазифадор аст, ки барои амалишавии ҳуқуқҳои конститутсионӣ шароити зарурии ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоиро фароҳам оварад. Ҳуқуқҳои инсон танҳо дар сурати татбиқи воқеии онҳо аҳаммияти амалӣ пайдо мекунанд. Аз ин рӯ, таъмини волоияти қонун, фаъолияти самараноки мақомоти давлатӣ ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон аз шартҳои муҳими рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёд ба ҳисоб мераванд.

Нақши Конститутсия дар низоми ҳуқуқии кишвар аз он иборат аст, ки он дорои эътибори олии ҳуқуқӣ буда, меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Тамоми қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ бояд ба Конститутсия мутобиқ бошанд. Чунин принсип барои таъмини ягонагии низоми ҳуқуқӣ, пешгирии мухолифати санадҳои қонунгузорӣ ва таҳкими қонуният аҳаммияти бунёдӣ дорад. Волоияти Конститутсия маънои онро дорад, ки фаъолияти ҳамаи мақомоти давлатӣ, шахсони мансабдор, ташкилоту муассисаҳо ва шаҳрвандон бояд дар доираи талаботи қонун амалӣ гардад.

Яке аз дастовардҳои муҳими Конститутсия муқаррар намудани принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ мебошад. Ин принсип барои тақсимоти салоҳиятҳо, таъмини фаъолияти муназзами мақомоти давлатӣ ва пешгирии тамаркузи номаҳдуди ҳокимият аҳаммияти калон дорад. Ҳар як шохаи ҳокимият дар доираи ваколатҳои конститутсионии худ фаъолият намуда, барои таъмини қонуният ва ҳифзи манфиатҳои давлату ҷомеа масъул мебошад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамзамон асосҳои ҳуқуқии давлати иҷтимоиро муқаррар кардааст. Мувофиқи моддаи 1 Конститутсия, Тоҷикистон давлати иҷтимоӣ буда, барои ҳар як инсон шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро фароҳам меорад. Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки яке аз ҳадафҳои асосии давлат баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ, рушди соҳаҳои иҷтимоӣ, ҳифзи табақаҳои ниёзманди ҷомеа ва таъмини имкониятҳои мусоид барои пешрафти шаҳрвандон мебошад.

Дар ин замина, рушди соҳаҳои маориф, тандурустӣ, фарҳанг, ҳифзи иҷтимоӣ ва фароҳам овардани ҷойҳои корӣ аз самтҳои муҳими татбиқи сиёсати иҷтимоии давлат ба ҳисоб мераванд. Ҳар қадаре ки имкониятҳои иқтисодии кишвар васеъ гарданд, ҳамон андоза барои таъмини ҳуқуқҳои иҷтимоии шаҳрвандон шароити мусоид фароҳам меояд. Аз ин рӯ, рушди иқтисоди миллӣ ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии мардум бо татбиқи арзишҳои конститутсионӣ робитаи мустақим дорад.

Конститутсия барои ташаккули муносибатҳои нави иқтисодӣ низ заминаи устувори ҳуқуқӣ гузоштааст. Эътирофи шаклҳои гуногуни моликият, ҳифзи ҳуқуқи моликият ва озодии фаъолияти иқтисодӣ барои рушди соҳибкорӣ, ҷалби сармоягузорӣ ва ташаккули иқтисоди бозорӣ аҳаммияти муҳим доранд. Мавҷудияти низоми устувори ҳуқуқӣ метавонад ба рушди истеҳсолот, таъсиси корхонаҳои нав, афзоиши имкониятҳои шуғл ва баланд гардидани некӯаҳволии аҳолӣ мусоидат намояд.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати муносибатҳои иқтисодӣ аҳаммияти Конститутсия дар таъмини суботи ҳуқуқӣ боз ҳам бештар мегардад. Ҳифзи ҳуқуқи моликият, таъмини баробарии шаҳрвандон дар назди қонун ва фаъолияти самараноки мақомоти судӣ аз омилҳои муҳими ташаккули фазои мусоиди иқтисодӣ мебошанд. Бинобар ин, рушди иқтисоди миллӣ ва таҳкими волоияти қонун ду раванди ба ҳам алоқаманд ба ҳисоб мераванд.

Нақши Конститутсия дар таҳкими ваҳдати миллӣ ва сулҳу суботи ҷомеа низ ниҳоят муҳим мебошад. Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки сулҳу оромӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ барои рушди давлатдорӣ аҳаммияти ҳаётӣ доранд. Ҷомеае, ки дар он қонун эҳтиром карда мешавад, ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ҳифз мегарданд ва муносибатҳои иҷтимоӣ дар асоси адолат танзим мешаванд, барои пешрафти иқтисодӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ имкониятҳои бештар пайдо мекунад.

Ваҳдати миллӣ танҳо мафҳуми сиёсӣ набуда, балки арзиши бузурги маънавӣ ва иҷтимоӣ мебошад. Он дар эҳсоси масъулияти муштараки шаҳрвандон барои сарнавишти давлат, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ, ҳифзи сулҳу субот ва иштироки фаъолона дар рушди ҷомеа таҷассум меёбад. Конститутсия ба воситаи муқаррар намудани принсипҳои баробарҳуқуқӣ, адолат ва қонуният барои ҳифзи ин арзишҳо заминаи устувори ҳуқуқӣ фароҳам меорад.

Яке аз масъалаҳои муҳиме, ки дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мавқеи муҳим дорад, мақоми забони давлатӣ мебошад. Моддаи 2 Конститутсия забони тоҷикиро забони давлатии Тоҷикистон эътироф менамояд. Чунин меъёр барои ҳифз, рушд ва таҳкими мақоми забони тоҷикӣ ҳамчун яке аз унсурҳои асосии ҳувияти миллӣ аҳаммияти бузург дорад. Забони тоҷикӣ дар тӯли таърих ҳамчун забони илму адаб, фарҳанг ва давлатдорӣ нақши барҷаста дошта, осори гаронбаҳои ниёгон аз тавоноӣ ва ғановати он шаҳодат медиҳанд.

Мақоми конститутсионии забони тоҷикӣ масъулияти шаҳрвандон, махсусан аҳли илму маориф, фарҳанг, воситаҳои ахбори омма ва кормандони мақомоти давлатиро дар самти ҳифз ва рушди он бештар менамояд. Дар шароити пешрафти илму технология зарурати таҳияи истилоҳоти илмӣ, ғанӣ гардонидани захираи луғавӣ ва истифодаи дурусти забони давлатӣ аҳаммияти махсус пайдо мекунад. Ҳифзи забон дар асл ҳифзи хотираи таърихӣ, фарҳанг ва асолати миллии халқ мебошад.

Дар баробари ин, Конститутсия барои рушди илму маориф ва фаъолияти зеҳнӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овардааст. Ҳуқуқ ба таҳсил ва озодии эҷодиёти илмӣ, техникӣ ва бадеӣ аз ҷумлаи арзишҳои муҳими конститутсионӣ ба ҳисоб мераванд. Албата илм ва маориф ҳамчун неруҳои асосии пешбарандаи ҷомеа дар ташаккули ҷаҳонбинии солим, омода намудани кадрҳои баландихтисос ва рушди иқтисоди миллӣ нақши муҳим доранд.

Дар ин раванд, фаъолияти муассисаҳои илмӣ ва таҳқиқотӣ, аз ҷумла Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, аҳаммияти махсус дорад. Таҳқиқоти илмӣ, рушди технологияҳои муосир, омода намудани мутахассисони соҳибкасб ва истифодаи натиҷаҳои илм дар истеҳсолот метавонанд ба ҳалли масъалаҳои муҳими иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва экологӣ мусоидат намоянд. Дар шароити рушди зеҳни сунъӣ, технологияҳои рақамӣ ва дигар самтҳои муосири илм аҳаммияти дониш ва фаъолияти зеҳнӣ пайваста меафзояд.

Конститутсия ҳамзамон барои ҳифзи муҳити зист ва истифодаи оқилонаи сарватҳои табиӣ нақши муассир мегузорад. Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун кишвари кӯҳсор дорои захираҳои бузурги обӣ, пиряхҳо, гуногунии биологӣ ва имкониятҳои фаровони рушди энергетикаи барқароршаванда мебошад. Ҳифзи ин сарватҳои табиӣ барои таъмини рушди устувори иқтисодӣ ва зиндагии шоистаи наслҳои имрӯзу оянда зарур аст.

Мувофиқи моддаи 44 Конститутсия, ҳифзи табиат ва ёдгориҳои таърихиву фарҳангӣ вазифаи ҳар як шахс мебошад. Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки муносибати масъулиятнок ба муҳити зист танҳо вазифаи мақомоти давлатӣ набуда, балки уҳдадории умумии ҷомеа мебошад. Дар шароити тағйирёбии иқлим, обшавии пиряхҳо ва афзоиши хатари офатҳои табиӣ аҳаммияти ин меъёр бештар эҳсос мегардад.

Ҷойгоҳи занон ва ҷавонон дар рушди ҷомеа низ бо арзишҳои конститутсионӣ робитаи мустақим дорад. Конститутсия баробарҳуқуқии мардон ва занонро кафолат дода, барои иштироки онҳо дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Таъмини имкониятҳои баробар барои таҳсил, меҳнат, фаъолияти илмӣ ва иштирок дар идоракунии давлатӣ аз шартҳои муҳими рушди ҷомеаи демократӣ мебошад.

Ҷавонон ҳамчун неруи созанда ва ояндасози миллат бояд бо мазмуну моҳияти Конститутсия, ҳуқуқу озодиҳо ва уҳдадориҳои шаҳрвандӣ шинос бошанд. Баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии насли наврас барои пешгирии ҳуқуқвайронкунӣ, таҳкими масъулияти шаҳрвандӣ ва ташаккули ҷаҳонбинии солим мусоидат менамояд. Ҳар як ҷавон бояд дарк намояд, ки эҳтиром ба Конститутсия ва қонунҳо яке аз нишонаҳои муҳими ватандӯстӣ ва фарҳанги баланди шаҳрвандӣ мебошад.

Дар баробари ҳуқуқу озодиҳо Конститутсия уҳдадориҳои асосии шаҳрвандонро низ муайян мекунад. Риояи Конститутсия ва қонунҳо, эҳтиром ба ҳуқуқу озодиҳои дигарон, ҳифзи Ватан, пардохти андозҳо ва дигар пардохтҳои муқаррарнамудаи қонун, инчунин ҳифзи табиат ва мероси таърихиву фарҳангӣ аз ҷумлаи вазифаҳои муҳими конститутсионӣ мебошанд. Иҷрои ин уҳдадориҳо барои таъмини тартиботи ҷамъиятӣ, рушди давлатдорӣ ва таҳкими масъулияти шаҳрвандӣ аҳаммияти калон дорад.

Ҳифзи Ватан ҳамчун вазифаи муқаддаси шаҳрванд дар таъмини истиқлолияти давлатӣ, амнияти миллӣ ва тамомияти арзии кишвар ҷойгоҳи махсус дорад. Давлати соҳибистиқлол танҳо дар сурати таъмини сулҳу субот ва амнияти устувор метавонад ба рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ ноил гардад. Аз ин рӯ, тарбияи ватандӯстӣ, эҳтиром ба рамзҳои давлатӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ бояд аз самтҳои муҳими фаъолияти маърифатии ҷомеа бошад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз замони қабули худ то имрӯз се маротиба — солҳои 1999, 2003 ва 2016 — тавассути раъйпурсии умумихалқӣ мавриди тағйиру иловаҳо қарор гирифтааст. Чунин тағйирот ба марҳалаҳои гуногуни рушди сиёсиву ҳуқуқии давлат вобаста буда, ба такмили баъзе ниҳодҳо ва муносибатҳои конститутсионӣ равона шудаанд. Таҷрибаи давлатдорӣ нишон медиҳад, ки низоми ҳуқуқӣ бояд ба талаботи воқеии рушди ҷомеа ҷавобгӯ бошад ва ҳамзамон арзишҳои бунёдии давлатдориро ҳифз намояд.

Имрӯз Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун асоси устувори низоми ҳуқуқии кишвар дар танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ, таъмини фаъолияти мақомоти давлатӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон нақши муҳим дорад. Аммо татбиқи самараноки меъёрҳои он танҳо бо фаъолияти мақомоти давлатӣ маҳдуд намегардад. Ҳар як шаҳрванд бояд мазмуну моҳияти Конститутсияро дарк намуда, талаботи онро дар фаъолияти ҳаррӯзаи худ риоя кунад. Зеро рушди давлати ҳуқуқбунёд пеш аз ҳама ба сатҳи маърифати ҳуқуқӣ, масъулиятшиносӣ ва фарҳанги шаҳрвандии ҷомеа вобаста мебошад.

Дар шароити муосир, ки ҷаҳон бо таҳаввулоти босуръати сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва технологӣ рӯ ба рӯ мебошад, аҳаммияти Конститутсия ҳамчун кафили суботи ҳуқуқӣ ва сиёсӣ боз ҳам бештар мегардад. Рушди иқтисоди рақамӣ, густариши технологияҳои иттилоотӣ, тағйирёбии муносибатҳои меҳнатӣ ва пайдоиши масъалаҳои нави иҷтимоӣ зарурати такмили пайвастаи қонунгузориро ба миён меоранд. Дар чунин шароит принсипҳои бунёдии Конститутсия бояд ҳамчун роҳнамои асосии фаъолияти давлат ва ҷомеа хизмат намоянд.

Бояд таъкид намуд, ки эҳтиром ба Конститутсия танҳо дар таҷлили санаҳои таърихӣ ва баргузории чорабиниҳои идона ифода намеёбад. Арҷгузории воқеӣ ба ин санади олӣ пеш аз ҳама дар риояи қонун, ҳифзи ҳуқуқи инсон, иҷрои уҳдадориҳои шаҳрвандӣ, муносибати масъулиятнок ба манфиатҳои миллӣ ва саҳмгузорӣ дар ободонии Ватан зоҳир мегардад. Ҳар як шаҳрванди кишвар бояд дарк намояд, ки Конститутсия на танҳо санади ҳуқуқии давлат, балки кафолати ҳуқуқӣ ва заминаи зиндагии осоиштаи ӯ мебошад.

Ҳамин тариқ, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз бузургтарин дастовардҳои даврони соҳибистиқлолӣ буда, дар ташаккул ва таҳкими давлатдории миллӣ нақши таърихӣ гузоштааст. Он ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ асосҳои соҳибихтиёрии давлат, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, фаъолияти мақомоти давлатӣ, рушди иқтисодиву иҷтимоӣ ва таҳкими ваҳдати миллиро муайян намудааст. Арзишҳои дар он таҷассумёфта барои рушди ҷомеаи демократӣ, ҳуқуқбунёд ва адолатпарвар аҳаммияти бунёдӣ доранд.

Раҳимзода АЛИШЕР – директори Институти математикаи ба номи А.Ҷураеви АМИТ